ساختار فضای مجازی

ارتباط سرچشمه فرهنگ و موجب تكامل آن است و حركت تمدن بشر به معنای بسط شعاع ارتباط انسان‌هاست، در تمدن جديد مفهوم جهانی بودن( universalism) يا تعلق جهانی واقعه مطرح می‌شود. در حالی كه عمومی بودن هم حضوری، در فضای واقعی مستلزم همايش افراد در محلی مشترك است و خصلت ديالوژيك را داراست، تحول رسانه‌ها اشكال تازه‌ای از عموميت را آفريده كه كاملاً متفاوت با عموميت هم حضوری است.(ساروخانی، 1382) منطق فضای جريان‌ها بی‌مكانی است اما مبنای آن بر شبكه الكترونيك استوار است و مكان‌های ويژه را بهم متصل می‌كند، شبكه‌ها ريخت اجتماعی جديد جوامع ما را تشكيل می‌دهند و اطلاعات عنصر اصلی سازمان اجتماعی انسان امروز است در نتيجه جريان پيام‌ها بين شبكه‌ای می‌تواند ستون فقرات سازمان اجتماعی ما محسوب شود.(كاستلز،1380)

امروز ديگر مركزيت خانه و ميزان دسترسی فرد به اطلاعات و گسترش انتخاب نگرش كاربر باعث يافتن ذهنيتی ورای گروهی كه تعلق فيزيكی و مكانی به آنها دارد شده‌است. فضای اصلی تعامل معرفتی در جامعه‌ی شبكه ای متأثر از فضايی است كه ارائه اطلاعات متكثر، آن را ايجاد كرده‌است به عبارتی رسانه می‌تواند واقعيتی مجازی را شكل دهد كه بر حوزه معرفت نيز محاط است و وسيله ارتباطی همچون پلی بين افراد جامعه عمل می‌كند و آنها را از تعلقشان به يك كل آگاه می‌سازد. (ساروخانی،1382)

پيوند سايبرنتيك انسان ودين

پيوند دين و انسان نيز پيوندی ديرين و پايدار بوده، اما اين رابطه، در گذر زمان چه در وجه فردی دين و چه در بعد اجتماعی آن، همواره دستخوش تغييرات چشمگيری شده‌است. دين از نخستين جوامع انسانی تا امروز، عنصری اساسی و بنيادين از هر اجتماع انسانی را تشكيل داده و يكی از اصلی‌ترين محورهای درون جوامع يا تمايز ملل از يكديگر بوده‌است.

در جهان امروز نيز، به رغم همه اختلاف نظرها، مجادلات و مبارزات، مباحث و تفسيرهای متفاوتی كه از ماهيت و وظايف دين به دست داده شده، به نظر نمی‌رسد كه از اهميت و ميزان گسترش و حضور آن در حوزه‌های خصوصی و عمومی زندگی بشری كاسته شده‌باشد. هايدگر می‌گويد: امروزه تمايز معنادار ميان دوری و نزديكی از ميان رفته و هر چيزی همان اندازه كه دور است نزديك است. توسعه ICT نيزموجب شده كه انسان هادر هر موقعيت جغرافيايی با مفاهيم جديد آشنا شوند از جمله معانی دينی متكثر.

اگر اين اصل را بپذيريم كه جهان مجازی به «همگن‌سازی» يا تشابه با جهان واقعی می‌انجامد پس جامعه مجازی برخلاف مجازهای گذشته مجاز نزديك به واقعيت است. فضای مجازی يك امر متافيزيكی و يك فضای همه جا حاضر است، بنابراين بطور قطع همه عناصر دينی در اين فضا موجود نيستند اما از آنجا كه فلسفه وجودی دين وصل كردن انسان ها به يكديگر و اجتماع آنها در يك فضای واقعی است، بسياری از امور دينی می‌تواند به فضای مجازی انتقال يابد. دسترسی به اين جهان خارج از مكان و زمان، باعث تعدد و تكثر انتخاب ها و ايجاد فضای همزيستی می‌شود. عدم وجود زمان و مكان، بحث حاضر و غايب، كه غايب می‌تواند حاضر هم باشد وجه اشتراك دين و فضای مجازی است؛ به‌عبارت ديگر «فرامادی» و «فرافضا» بودن و به «جهان ديگری» تعلق‌ داشتن است. پس در فضای مجازی به خصيصه‌های دينی نزديك می شويم(عاملی، 1385).

فضای مجازی عرصه‌ی تجلی اجتماع هم‌باوران دينی

حال فضای مجازی امكان ظهور جماعت مجازی را فراهم كرده‌است كه محدوده‌اش را خود تعريف می‌كند و پيرامون علاقه يا هدفی مشترك شكل می‌گيرد( راين گلد،1993). اعضای يك گروه دارای ويژگی‌های مشترك هستند و اطلاعات خود را كه درباره يك يا چند موضوع اصلی است در ارتباط با همان ويژگی اصلی گروه كه آن‌ها را به هم پيوند داده‌است، منتشر می‌كنند. در فضای مجازی كه تفاوت آن با جهان واقعی در نبود عناصر زمان و مكان است، شكل گيری اجتماعات مجازی دشواری‌های جهان واقعی را ندارد و با سهل‌تر شدن امكان تعامل و عضويت، افراد و گروه‌ها می‌توانند با يافتن هم‌باوران مسلكان و هم باوران خود، در راستای رسيدن به اهدافی مشخص و ترسيم شده بسيج شوند و تأثيراتی آگاهی‌دهنده و عقلانی‌ساز بر فرايند اعمال قدرت بر جای گذارند.(كوثری،1385).

يكی از موج‌های اصلی ارتباطات دينی موج اجتماع‌محوری است كه به خلق يك اجتماع مجازی اختصاص دارد كه ارتباط دو سويه با افراد را در اولويت اهميت قرار می‌دهد. موج اجتماعی در صدد آن است كه در روح افراد احساس تعلق خاطری را ايجاد كند تا رجوع به يك سايت خاص در فضای سايبر به عنوان يك نياز روزانه برای آنان تلقی شود.(حسام الدين آشنا ،1385)

بر اساس پژوهشی كه مؤسسه بين‌المللی نظرسنجی گالوپ انجام داده، مذهب، دومين عامل احساس هويت در جهان به شمار می‌رود.

در كشور ما نيز مذهب اسلام از اصلی‌ترين محورهای جامعه و روابط اجتماعی است كه ايجاد شبكه هم باوران دينی می‌تواند به تقويت و بازتوليد عقلانی الگوهای دينی كه از قبل وجود داشته بپردازد و همانطور كه شاهد هستيم وبلاگ‌های گروهی قرآنی و دينی، وب سايت هايی تخصصی با محوريت شيعه ، مهدويت و... و شكل گيری اجتماعاتی دينی در پايگاهی همانند كلوب و ... كه با هدف پرداختن گروهی به آراء و نظرها و گفتمان پيرامون يك محور دينی و قرآنی ايجاد شده‌اند مصداق اين امر است. اين مقاله مقدمه‌ای برای پرداختن به موضوع فضای مجازی، عرصه‌ی ظهور هم‌باوران دينی است.

پژوهش: فاطمه قديانی